🚩 दिवाळी ✍️

 दिवाळी 

माझ्या  विचारातून सुचलेली दिवाळी.

 भारतात मला वाटतं पुरातन काळा पासून चालत आलेला उत्सव. उपलब्ध पुराव्या नुसार किमान तीन चार हजार वर्ष जुना आहे.काही लोकांची श्रद्धा आहे की चौदा वर्ष्याचा वनवास संपवून रामचंद्र सीतेसह अयोध्येला परत आले.तो काळ म्हणजे दिवाळी. असे अनेक वेगवेगळी दाखले या दिप पर्वा विषयी सांगितलेली आहेत.

त्यात असलेला उत्साह हा शेतकरी साठी खुप जवळचा नव्हे त्यांचाच खरा उत्सव. कृषी प्रधान भारत देशात कृषी वर पुरातन काळ पासून अंनत संशोधन आध्य पुरुषांनी केली  आणि नंतर शेती करण्यास सुरवात केली  मानवी उपयुक्त जीवाला लागणारं अन्न अगोदर शोधून  विविध जे उपयुक्त आहे ते भाजी, भाकरी बनेल असं तसेच  धान्य, कडधान्य,  भाजीपाला, फळे, कंदमुळे, विविध औषधं उपयुक्त    झाडं त्यांची वाढ संगोपन त्यांनी सुरु केलं नंतर शेतीत रूपान्तर करून शेती करू लागले . शेती साठी प्रत्येक टोळी किंवा गावा मधील प्रांत राजेशाही पद्धत रुजली  त्यात त्यांनी तेथील  माणसं  यांना कामं वाटून देऊन आपापली कामं करू लागली. नंतर त्या कामावर आधारित त्यांना मोबदला वस्तू धान्य स्वरूपात दिलं जाई त्यातून  बाराबलुतेदार पद्धत  अस्तित्वात आली. मृग नक्षत्र म्हणजे शेतकऱ्यांचं नवीन वर्ष सुरवात दिवस.पावसाळा सुरु झाला कि मृग नक्षत्र वर साऱ्या पावसाळी  पिकांची पेरणी लागवड करतं त्यात नंतर योग्य जोपासना करून सारी पिकं दोन ते चार महिन्यात ती ती पिकं पिकांच्या त्या कालावधीत पिकं कापणी -काढणी करून सारी पिकं घरी आणली जातं. आलेलं धान्य अगोदर मालकाच्या घरी नेत मालक शेवटी काही भाग गावातील प्रत्येकाला असाच वाटतं असे गरीब  गावकरी  गावकामगार यांना त्यास मुठी किंवा दान करतं असे. प्रत्येक शेतकऱ्या कडून मिळालेलं दान मुठी स्वरूप म्हणून दिलेलं अधली,पायली, दोन पायली  भर धान्य त्या गरीब समजल्या जाणाऱ्या समाजाला वर्गाला वर्षभर पुरतं असे. सारं गाव एकोपा एकसंघ मध्ये  राहून एकमेकांना मदत करतं शेती  पूरक असे व्यवसाय बाराबलुतेदार करतं होते. अप्रतिम अशी व्यवस्था होती पूर्वी साऱ्या मानवांची अन त्यास पूरक जीवांची काळजी सारे एकमेकांना साथ देत करतं. प्रत्येक कामगार यांचा वार्षिक मोबदला ठरलेला असे त्यास गव्हाई म्हटलं जाई त्यात सारी  बाराबलुतेदार ज्यांना म्हणतोय त्या जाती त्यातच कुणबी आलेत पण कुणब्यांवर आधारित बलुतेदारी चाले. हंगाम सुरु होण्या अगोदर दसरा उत्सव मोठया उत्साहात साजरा करतं. सारे गाव एकमेकांना भेटे अन दुसऱ्या गावाची सीमा ओलांडून गावाचा एकोपा दाखवत. अन महिन्या भरात शेतीची सारी कामं करून सर्व प्रकारची धान्य गोळा झालं की दिवाळी उत्सव मोठया उत्साहात साजरा करतं.

         दिवाळी उत्सव सुरु होई आपल्या कुटूंबातील सारी नातीगोती यांना आमंत्रित करतं. सुना आपल्या आजोळी आई वडिलांच्या कडे जात तर मुली कुटूंबात येतं. जातांना वडील आणि भाऊ त्यांना आपल्या उत्पनातून मुलीला थोडा भाग देत  पाठवणी करतं असे. जे धान्य मुली कडे होतं नसे ते देऊन त्यांची गरज भागवत असतं. अश्या पद्धतीने घर, गाव, गोतावळा पण सांभाळत असतं. सर्व कडे सुगी आनंदी वातावरण असे.

       सणाची सुरवात पहिल्या दिवशी वसुबारस पासून सुरवात होतं असुन शेतकऱ्यांचा मित्र, साथी, कुटूंबातील एक सदस्य पशु त्याच्या जीवावर शेती होतं असते त्याची मदत मिळते म्हणून त्याची कृतज्ञता म्हणून पाहिला मान संन्मान गाय अन गोऱ्हा यांचे पूजन करून या वर्षी आलेलं धान्य त्याची पहिली भाकरी, गोड पदार्थ त्या पासून बनवलेले खाद्य अगोदर त्यांना खाऊ घातले जाई अन सणाची सुरवात पाहिला दिवस पार पाडत असतं.तद नंतरच शेतकरी ते धान्य वर्षभर खात असतं.किती अप्रतिम नातं सर्व माणसं जोपासत त्या  सोबत जीव सृष्टी सोबत सुद्धा नातं जोपासत.

   दुसऱ्या दिवशी  शेतीत पिकलेले सर्व धान्य याची पूजा करतं ती म्हणजेच शेतकऱ्यांचे धन धनोत्रयोदशी.

तिसरा दिवस नरकचतुर्थी म्हणजेच उत्पादन आलंय तर सर्व मानव जातीची कुटूंबातील सर्वांची उपासमार आता होणार नाही.,दुःख,दारिद्र्य जाणार. म्हणून नरकातून सुटका झाली म्हणून हा दिवस साजरा केला जातो.

 सर्वजण हे  शेतकऱ्या कडून ईतर त्याचे साथीदार धनधान्य आपापल्या घरी घेऊन जात. या धान्याच्या रुपाने साक्षात लक्ष्मी आपल्या घरी आली आहे. या लक्ष्मीकृपेने आपण समृद्ध झालो आहोत. आपल्याला आता दारिद्रय येणार नाही. त्यासोबतच हे धान्य वाळवुन, कुटुन, दळुण,भाजुन अथवा शिजवुन आपले प्रत्यक्ष पोषण करणा-या आपल्या घरातील स्त्रीया या सुद्धा साक्षात् लक्ष्मीच होत. याच कृतज्ञतेच्या भावनेतुन या दिवशी घरात आलेल्या धान्यलक्ष्मीची व गृहलक्ष्मीची पुजा केली जाई. हा दिवाळीचा मुख्य दिवस म्हणजे लक्ष्मीपुजन होय.

     तसंच बळीराजा हा शेतक-यांचा राजा. तो न्यायी, पराक्रमी, प्रजाहितदक्ष व तत्वज्ञ होता. राज्याचे सर्व उत्पादन प्रजेमध्ये समान वाटप करणारा समविभागी नायक होता. बळीराजामुळे भुकेची काळीकुट्ट अमावस्या संपुन सर्वांच्या सुखसमृद्धिचा चंद्रोदय झाला आहे. या कृतज्ञ भावनेतुन प्रतिपदेच्या दिवशी 'बळीराजा गौरव दिन' अर्थात बलीप्रतिपदा साजरी केली जाते व आजही प्रार्थना केली जाते

'इडा पिडा टळो आणि

बळीचे राज्य येवो!' असं म्हटलं जातं.कुठं बलीची प्रतिमा तयार करून ती गोठयात ठेवतात व तिची पूजा करतात. काही ठिकाणी बळीची आश्वारूढ प्रतिमा उंच जागी ठेवून त्या भोवती दिवे लावतात. कुठं बलिप्रतिपदा च्या दिवशी गोवर्धनाची पूजा करतात. तर त्या सोबतच आर्थिक नवीन वर्ष सुरवात म्हणून वही पूजन करतं.तसंच सध्या साजरी होणारी प्रथा परंम्परा आपणास माहित आहेच.

तसेच मृत्यु हे मानवी जीवनातले अटळ, अंतिम व शाश्वत सत्य होय. नित्याच्या जगण्यात जर मृत्युची आठवण ठेवली तर मनुष्य गर्व,अहंकार,आत्मप्रोढी यापासुन दुर राहतो. मृत्यु नसता तर माणसाला जीवनाचे महत्व कळाले नसते. मृत्यु  वाईट नसुन त्यामुळेच तर जीवनाला खरा अर्थ प्राप्त होतो.जन्म आणि मृत्यु यामध्ये एक आपल्या कुटूंबातील ईतर सदस्य व गृहलक्ष्मी नंन्तर अतुट नाते आहे बहीण . यादिवशी मृत्युदेवता यमाची आठवण म्हणुन यमव्दितीया आणि जीवन-मृत्युच्या अतुट सख्यत्वाचे प्रतिक म्हणुन भाऊबीज साजरी करतात.अश्या पद्धतीने उत्सव सांगता शेवटी भाऊबीज सण साजरा करून सणा निमित्त आलेल्या बहिणीस नंन्तर पाठवणी करतात.या उत्सवात आलेलं धान्य अन त्या पासून नवं नवीन पदार्थ फराळ बनवून खाण्याची चव घेण्याची प्रथा आहे.

 जगातील सर्वात महत्वाचे तत्वज्ञान माणसाच्या पोटाची भूक होय. आधुनिक मानवाने प्रचंड भौतिक प्रगती केली आहे.अनेक क्रांतिकारी शोध लावले आहेत. परंतु त्याच्या जगण्यासाठी अत्यावश्यक असलेले अन्नधान्य व खाद्यपदार्थ कृत्रिमरित्या तयार करण्याचा शोध आजतागायत तो लावु शकला नाही. स्वतःच्या भरण पोषणासाठी त्याला शेतीतून मिळणा-या उत्पादनांवर अथवा निसर्गातुन मिळणा-या वनस्पति आणि प्राणीजन्य पदार्थांवर अवलंबुन रहावे लागते. आज काळ बदलता बलुतेदारी संपली आहे.  "उत्कृष्ट शेती" म्हणणं गेलं. कनिष्ठ शेती म्हणणं येऊ घातलंय.ज्यांचा सण ते संपत चाललेय. स्वतंत्र आलं स्वातंत्र्य देशात  आर्थिक व्यवहार वर शेती सुरु झाली. शेतकरी उत्पादन कमीत कमी किमतीत सर्वांना हवं. त्या सोबतच सर्व जनता भौतिक वस्तु कितीही महाग किमतीत मिळाल्या तरी घेण्यासाठी तयार असतात. शेती पिकवण्या साठी लागतं असलेला खर्च सुद्धा कधी त्यास मिळतं नाही. त्यास मालाला कमी मिळणारा भाव सोबत कधी अवकाळी, सारख्या नैसर्गिक आपत्ती मुळे या सह अनेक कारणाने शेतकरी मागास बनतं चाललाय. आर्थिक दुर्बल बनतोय त्या कडे शासनाचे चुकीचं धोरण सुद्धा कारणीभूत होय.आपला सर्वांचा पोषिंदा बळीराजा अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितित आहे. रोज  शेतकरी आत्महत्या करताहेत. विचार करा या जगातुन शेतकरी संपला तर आमचे काय होणार? मानवी जीवन संपुन जाईल.आज दीपावली निमित्त पोशिंदा याची आठवण ठेवून त्यानं निर्माण केलेल्या वस्तूतून वेगवेगळी खाद्य पदार्थ, मिठाई करून उत्साह उत्सव आनंदी साजरा करा सर्वांचे जीवन सुखकर करणारा सण म्हणजे दिवाळी.आपल्या सर्वांची दिवाळी गोड उत्साहात आनंदी साजरी होवो अशी ईश्वराकडे प्रार्थना करतो .पण जाता जाता सांगतो 

  सण निमीत्त आपण सर्वजन कागदाच्या नोटा, प्रतिमा, फोटो अथवा सोने नाणे या सारख्या आपल्या जगण्यासाठी अत्यावश्यक नसलेल्या पण आता आवश्यक वाटतं असलेल्या गोष्टींची पुजा करण्यासोबत आपणांस विनामोबदला भरभरुन देणा-या निसर्गाचे जतन आणि संवर्धन करणे.

या प्रकाशपर्वानिमीत्त  आपल्यामधील अज्ञान, अंधश्रद्धा,  अन्याय,अहंकार, द्वेष,अनिष्ट रुढी-परंपरा व असहिष्णुता यांचा अंधार दुर करुन ज्ञानाची व प्रेमाची एकात्मतेची जीव सृष्टी जोपासण्याची दिवाळी निश्चितच साजरी कराल.

याच  सदिच्छा व्यक्त करतो.

प्रदीप मनोहर पाटील

मु. पोस्ट गणपूर ता. चोपडा

जिल्हा. जळगाव.

पिन.425108

मो.9922239055©️®️